Tác Phẩm & Di Sản Thư Tịch Thái Úy Tô Hiến Thành

Là một đại thần văn võ toàn tài, trải ba triều vua Lý (Nhân Tông, Anh Tông, Cao Tông), Thái Úy Tô Hiến Thành không chỉ có công lao dẹp loạn an dân, mở mang bờ cõi mà còn để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử tư tưởng chính trị và văn bản lập pháp nước nhà.

Mặc dù qua thăng trầm thời gian và nạn binh hỏa, nhiều bản thảo gốc không còn nguyên vẹn ở dạng tập sách riêng rẽ, song các tác phẩm cốt lõi của ông dưới dạng chiếu biểu, điều lệnh quân sự, quy chế khảo thí học quan, thư từ bang giao và lời phụ chính di ngôn đã được các sử quan tiền bối trân trọng chép lại trong các bộ chính sử như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí và khắc ghi trên văn bia đá cổ tại Đền Văn Hiến.

Năm Tân Dậu (1141), khi tên phản nghịch Thân Lợi tự xưng vua, dấy loạn vùng Tây Bắc đe dọa trực tiếp kinh thành Thăng Long, Tô Hiến Thành phụng mệnh vua Lý Anh Tông thống lĩnh đại quân tiễu trừ. Ông đã ban bố các hiệu lệnh quân ngũ nghiêm cẩn, cấm chỉ cướp phá của dân, phân công cơ ngũ rõ ràng:

Nhờ đường lối quân lệnh nghiêm minh kết hợp chính sách "khoan nhân an dân", đại quân của Tô Hiến Thành đã liên tiếp thắng trận tại Lạng Sơn, Thái Nguyên, bắt sống Thân Lợi đem về xử trị, dẹp tan mối họa loạn lớn nhất đầu thời Lý Anh Tông.

Thái Úy Tô Hiến Thành là người thấu hiểu sâu sắc vai trò của trí thức và học vấn đối với sự thịnh suy của đất nước. Dưới thời Lý Anh Tông, ông đã chủ trì nhiều đợt khảo thí quan lại, kiến nghị triều đình mở mang trường học, định rõ phép khảo khóa:

• Quy chế thi tuyển quan lại (Khoa thi năm 1152 & 1165): Đòi hỏi quan viên không chỉ thông hiểu kinh sử mà phải tinh thông luật lệnh, trắc nghiệm thực tiễn trị dân, thanh liêm công chính.
• Văn bản khuyến nông và khuyến học: Đề xuất chính sách miễn giảm xâu dịch cho con em học trò nghèo có chí tiến thủ, đưa con em nho sĩ vào làm việc trong các nha môn.

Trên mặt trận ngoại giao, Thái Úy Tô Hiến Thành thể hiện trí tuệ kiệt xuất của một nhà ngoại giao kỳ tài. Khi phụ trách việc bang giao với triều Tống, ông trực tiếp soạn thảo nhiều thư biểu bang giao mẫu mực:

Chính nhờ uy thế quân sự vững mạnh và lý lẽ bang giao đanh thép, năm Giáp Thìn (1164), Hoàng đế nhà Tống đã phải xuống chiếu chính thức công nhận nước ta là An Nam Quốc (thay vì Giao Chỉ quận như trước) và phong vua Lý Anh Tông làm An Nam Quốc Vương — một cột mốc ngoại giao vô cùng vẻ vang trong lịch sử khẳng định quốc thể độc lập của dân tộc Việt Nam.

Tháng 7 năm Kỷ Hợi (1179), Thái Úy Tô Hiến Thành lâm bệnh nặng. Khi Đỗ thái hậu (mẹ vua Lý Cao Tông) thân hành đến thăm và hỏi: "Nếu có mệnh hệ nào thì ai là người thay thế ông?", Tô Hiến Thành đã thốt lên lời nói bất hủ lưu danh thiên cổ:

Trước đó, khi vua Lý Anh Tông băng hà, Chiêu Linh hoàng thái hậu muốn phế bỏ thái tử Long Cán để lập con mình là Long Xưởng, đã ngầm sai người đem nhiều mâm vàng bạc đút lót cho phu nhân của Tô Hiến Thành. Nhưng ông kiên quyết từ chối và nghiêm nghị bảo: "Ta là bậc đại thần nhận cố mệnh phù tá vua nhỏ, nay ăn của đút mà phế lập trái lẽ thì mặt mũi nào nhìn tiên đế dưới suối vàng!". Tấm gương chí công vô tư ấy đã trở thành chuẩn mực đạo đức quản trị quốc gia mà các chuyên gia UNESCO đánh giá là Giá trị Nổi bật Toàn cầu (OUV).